گیلیم یکی از هنرها و صنایع دستی قدیمی و ارزشمند دستباف چادگان است که با تار و پود شکل می گیرد و برخلاف فرش، معمولاً بدون پرز بافته می شود. سادگی ظاهری گلیم به این معنی نیست که بافت آن ساده و بدون مهارت است؛ انتخاب تار و پود، چله کشی، شیوه عبور پودها و ایجاد نقش، همگی روی شکل و کیفیت گلیم تأثیر دارند.
اگر به گلیم بافی علاقه دارید و می خواهید این هنر را از پایه یاد بگیرید، آشنایی با روش های مختلف بافت، ابزارهای مورد نیاز و اصطلاحات رایج، اولین قدم است. در این مقاله با گلیم، انواع روشهای بافت گلیم ساده، ابزارهای گلیم بافی و مراحل کلی بافت آن در منزل آشنا می شویم.
گلیم چیست و چگونه بافته می شود؟
گلیم یک دستبافته بدون پرز است که با درهم تنیدن تار و پود شکل می گیرد. تارها به صورت موازی روی دار قرار می گیرند و پودها از میان آنها عبور می کنند. با تغییر رنگ و شیوه قرار گرفتن پودها، نقشهای مختلف روی گلیم ایجاد می شود. در گلیم بافی، تار را چله نیز می نامند و نخهای رنگی که برای ایجاد نقش و بافت از میان تارها عبور می کنند، پود یا خامه هستند.
گلیم یک‌رو و دورو چیست؟
یکی از راه های شناخت گلیم، توجه به پشت و روی آن است. اگر پشت و روی گلیم از نظر نقش و بافت تفاوت داشته باشد، گلیم یک رو محسوب می شود و معمولاً استفاده از یک سمت آن مناسب تر است مانند گلیم ساده جفت قلاب یا دوپیچی.
در بعضی روشهای بافت، پشت و روی گلیم تقریباً یکسان است و می توان از هر دو طرف آن استفاده کرد. نمونه ای از این روش روش هایی است گلیم چاکدار است.
انواع گلیم بر اساس شیوه پودگذاری
یکی از روشهای تقسیم بندی گلیمها، توجه به شیوه پودگذاری است. به طور کلی، گلیم های ایرانی را می توان از نظر شیوه پودگذاری به دو گروه اصلی تقسیم کرد:
- پودگذاری ساده
- پودگذاری پیچشی
در پودگذاری ساده، پود به شکل مستقیم از میان تارها عبور می کند. در پودگذاری پیچشی، علاوه بر تار و پود اصلی، پودی وجود دارد که به دور تارها پیچیده می شود.
بافت گلیم به روش پودگذاری ساده
در گلیمبافی به روش پودگذاری ساده، تارها به عنوان چله روی دار قرار دارند و خامه های رنگی به عنوان پود از میان آنها عبور داده می شوند. بسته به شیوه قرار گرفتن پود و نحوه تغییر رنگ‌ها، روش های مختلفی برای ایجاد نقش به وجود می آید. از روش های رایج پودگذاری ساده می توان به سراسری، چاکدار، چله مشترک، تک قلاب، جفت قلاب و معلق اشاره کرد.
بافت گلیم ساده به روش پود سراسری
پود سراسری یکی از ساده ترین روش های بافت گلیم و می تواند برای شروع یادگیری گلیم بافی مناسب باشد. در این روش، خامه های رنگی از میان تارها به صورت رفت و برگشت عبور داده می شوند و هر ردیف یک رج محسوب می شود. در این نوع بافت، گلیم ظاهری راه راه پیدا می کند. از آنجا که پشت و روی گلیم مشابه است، می توان آن را در گروه بافتهای دو رو قرار داد.
این نوع روش جز رایجترین بافت گلیم در چادگان بوده است.
بافت گلیم ساده چاکدار
در بافت گلیم ساده چاکدار، مانند روش سراسری از تار و پود اصلی استفاده می شود، اما هنگام کنار هم قرار گرفتن رنگهای مختلف، شکاف یا چاک باریکی میان آنها ایجاد می شود.
بسته به طرح و تعداد تارهای درگیر، پودهای رنگی از میان تارها عبور می کنند و با تغییر رنگ، نقش گلیم شکل می گیرد. این چاک ها اگر کنترل‌شده باشند، بخشی از ویژگی ظاهری گلیم هستند و می توانند در ایجاد نقوش پلکانی نقش داشته باشند.
در مدارس چادگان این روش آموزش داده می‌شود.
بافت گلیم ساده جفت قلاب (دوپیچی)
جفت قلاب یا دوپیچی یکی دیگر از روشهای بافت گلیم ساده است. در این روش، پودهای رنگی برای ایجاد نقش از سمت راست یا چپ وارد بافت می شوند و هنگام تغییر رنگ، نخ های رنگی متفاوت به شیوه خاصی از زیر و روی یکدیگر عبور می کنند.
با ادامه بافت، در محل اتصال رنگ ها حالت قلاب ایجاد می شود و پس از هر رج نیز با شانه یا دفتین، بافت کوبیده و منظم می شود. برخی بافندگان از این روش برای جلوگیری از ایجاد شکاف های زیاد در گلیم چاکدار استفاده می کنند؛ به‌خصوص زمانی که طرح و نقش باعث شود تعداد چاک ها زیاد شود.
به عنوان گیلیم بافی محلی و سنتی شهرستان چادگان می توان از نوع گلیم نام برد
روشهای پودگذاری پیچشی در گلیم بافی
پودگذاری پیچشی، علاوه بر تار و پود اصلی، پودی نازک تر نیز در بافت وجود دارد که پس از پیچیدن به دور تار، از میان تارها عبور داده می شود. از روش هایی که در گروه پودگذاری پیچشی قرار می گیرند می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- ورنی یا سوماک
- سوزنی
- حصیری
- بادی
- مروارید
هر یک از این روش ها ساختار و ظاهر متفاوتی ایجاد می کنند و شناخت آنها نیازمند مشاهده نمونه های واقعی و آشنایی با نحوه عبور پودهاست.
ابزارهای مورد نیاز برای گلیم بافی محلی
برای بافت گلیم علاوه بر علاقه و مهارت، به دار و ابزارهای مختلفی نیاز است. هر وسیله وظیفه خاصی در آماده سازی چله، ایجاد بافت و مرتب کردن گلیم دارد.
دار گلیم بافی چیست؟
دار چهارچوبی است که تارها روی آن قرار می گیرند. دار می تواند از چوب یا فلز ساخته شود و با توجه به نوع بافت و اندازه گلیم، به شکل های مختلفی مانند عمودی یا افقی مورد استفاده قرار گیرد. اندازه دار نیز به اندازه گلیمی که قرار است بافته شود بستگی دارد.
چله کشی گلیم چیست؟
چله کشی یکی از مهمترین مراحل آماده سازی گلیم است. در این مرحله، نخ های تار یا چله به صورت موازی و با فاصله مشخص روی دار قرار می گیرند. جنس چله می تواند بسته به نوع گلیم و روش بافت متفاوت باشد و معمولاً از پنبه یا پشم استفاده می‌شود. نظم و دقت چله‌کشی روی شکل نهایی، نظم نقش ها و مقاومت گلیم تأثیر دارد.
هاف یا دال آغاجی چیست؟
هاف یا دال‌آغاجی وسیله ای چوبی یا فلزی است که میان تارها قرار می گیرد و به جدا شدن تارها و آسان تر شدن عبور پود کمک می کند.
کوجی چیست؟
کوجی چوبی است که برای منظم نگه داشتن تارها و جلوگیری از کج شدن گلیم به کار می رود. وجود کوجی کمک می کند تارها وضعیت منظم تری داشته باشند و بافت گلیم صاف تر انجام شود.
نقشه گلیم چیست؟
نقشه گلیم می‌تواند به صورت طرح روی صفحه های شطرنجی یا به شکل ذهنی در ذهن بافنده باشد. طرح ها ممکن است شامل مربع، لوزی، مثلث، گل، گیاه یا حیوانات باشند و بسیاری از نقش های سنتی به صورت خطوط صاف و شکسته ایجاد می شوند.
در گلیمهای سنتی محلی، استفاده از نقشه های ذهنی می تواند باعث شود هر اثر ویژگی های خاص خود را داشته باشد و بخشی از تخیل و تجربه بافنده در آن دیده شود.
خامه گلیم چیست؟
خامه گلیم همان نخ رنگی است که به عنوان پود برای ایجاد نقش و بافت استفاده می شود. با تغییر رنگ خامه ها و عبور آنها از میان تارها، نقش های مختلف روی گلیم شکل می گیرند. پس از عبور پود، با استفاده از دفتین، تار و پود به یکدیگر نزدیک و فشرده می شوند.
شانه یا دفتین چیست؟
دفتین ابزاری است که برای کوبیدن و فشرده کردن پودها روی یکدیگر استفاده می شود. دفتین می تواند از جنس فلز یا چوب باشد و در اندازه ها و شکل های مختلف ساخته شود.
قیچی و چاقو
قیچی و چاقو نیز در مراحل مختلف گلیم بافی برای بریدن تار و پود یا انجام کارهای ضروری مورد استفاده قرار می گیرند.
مراحل کلی بافت گلیم در منزل
اگر قصد دارید گلیم بافی را در منزل شروع کنید، بهتر است کار را با یک طرح ساده و اندازه کوچک آغاز کنید.
آماده کردن دار : ابتدا دار مناسب با اندازه گلیم آماده می شود و محل قرار گرفتن تارها مشخص می گردد.
چله‌کشی : تارها با فاصله مناسب روی دار قرار می گیرند. دقت در این مرحله برای داشتن یک بافت منظم اهمیت زیادی دارد.
آماده کردن پود و خامه : نخ های رنگی مورد نیاز برای ایجاد نقش آماده می شوند و بر اساس طرح یا ایده ذهنی بافنده مورد استفاده قرار می گیرند.
شروع بافت : بافت با عبور پود از میان تارها آغاز می شود. برای یک گلیم ساده می توان از روش های ساده پودگذاری مانند بافت سراسری شروع کرد.
ایجاد نقش : با تغییر رنگ پود و تغییر نحوه عبور آن از میان تارها، نقش گلیم شکل می گیرد
کوبیدن پود با دفتین : پس از قرار گرفتن پود، با استفاده از دفتین، تار و پود به یکدیگر نزدیک و فشرده می شوند تا بافت منظم تر شود.
پایان بافت : پس از رسیدن گلیم به اندازه مورد نظر، مراحل پایانی بافت و جدا کردن آن از دار انجام می شود.
طرح و نقش های گلیم محلی چادگان
طرح گلیم فقط یک شکل هندسی یا تزئینی نیست؛ بسیاری از نقشهای سنتی بخشی از فرهنگ و ذهنیت بافندگان را نیز نشان می دهند. از جمله نقشهایی که در گلیمها دیده می شوند می توان به بز کوهی، درخت زندگی، چشم نظر، ستاره، لوزی و نقوش گیاهی اشاره کرد.
بز کوهی
بز کوهی در بسیاری از هنرهای سنتی به عنوان نمادی از پایداری و مقاومت شناخته می شود.
درخت زندگی
درخت زندگی می تواند نمادی از تداوم نسل‌ها، زندگی و امید باشد.
چشم نظر
نقش چشم نظر در هنرهای سنتی با مفهوم محافظت و دور کردن بدی ها ارتباط پیدا کرده است.
ستاره و لوزی
ستاره و لوزی از نقشهای هندسی رایج در بسیاری از دستبافته ها هستند و می توانند با مفاهیمی مانند نور، امید و زندگی همراه شوند.
گل‌ها و نقوش گیاهی
نقوش گل و گیاه معمولاً با مفاهیمی مانند رشد، زندگی و برکت همراه هستند.
بسیاری از این نقش ها ممکن است بدون نقشه و بر اساس ذهن، تجربه و تخیل بافنده ایجاد شوند.
آیا می‌توان گلیم بافی را در منزل انجام داد؟
بله، گلیم بافی یکی از صنایع دستی رایج و پرطرفدار را می توان در منزل به عنوان شغل خانگی یا سرگرمی نیز انجام داد؛ به خصوص اگر کار با یک دار کوچک و طرح ساده آغاز شود.
برای شروع، شناخت ابزارها، آماده سازی صحیح چله و یادگیری یک روش ساده مانند بافت سراسری اهمیت زیادی دارد. با افزایش تجربه، می توان به سراغ روشهای پیچیده تر و طرح های متنوع تر رفت. گلیمبافی در کنار مهارت فنی، به صبر و تمرین نیز نیاز دارد. هرچه تجربه بافنده بیشتر شود، امکان ایجاد طرح های پیچیده تر و استفاده از روشهای مختلف بافت نیز بیشتر خواهد شد.
سخن پایانی
گلیم بافی محلی هنری است که در آن تار، پود، ابزار و ذهن خلاق بافنده در کنار هم قرار می گیرند. شاید در نگاه اول یک گلیم ساده تنها مجموعه ای از نخهای رنگی به نظر برسد، اما پشت هر رج آن زمان، مهارت و تجربه ای قرار دارد.
اگر می خواهید با نمونه های واقعی گلیم بافی خانگی در چادگان آشنا شوید، می توانید داستان گلیم های دستباف مرحومه طلعت عباسی را نیز بخوانید؛ گلیم هایی که هر کدام بخشی از داستان زندگی و هنر یک بافنده محلی را در خود دارند.
نظرات