حرف از گلیم بافی ساده در منزل که میشود، ناخودآگاه یاد دستان تو میافتم؛ دستهایی که با بالا و پایین بردن دالآغاجی، خامههای رنگی را آرام و صبورانه از میان تارها میگذراندند. طنین دفتین در فضا میپیچید، لبخند روی لبانت مینشست و تو از دل آن همه ظرافت، اثری به نام گلیم خلق می کردی. تو به زندگی من معنا و اصالت میدادی و یادآور این بودی که اگر کاری را از روی علاقه انجام دهم میتوانم گلیم خودم را از آب بیرون بکشم.
بعد از رفتن تو همیشه برایم سوال بود گیلیمی که معمولا از روی علاقه و ذهنی میبافتی جزء کدام دسته گلیم های ایران جان است. برای همین در این مقاله به این موضوع پرداختم.
گلیم چیست؟
گیلیم(kilim) به عنوان یک زیر انداز، پادری، دیوارکوب، رومیزی، سجاده و ... نوعی فرش است که با عبور دادن پود به صورت یک در میان از تارها بافته میشود. برخلاف قالی، گلیم پرز و گره ندارد و به همین دلیل بافتی سادهتر، سبکتر و زبرتر دارد. گیلیم بافی(گویش محلی) در شهرستان چادگان و بسیاری از مناطق محلی نه فقط یک مهارت، بلکه بخشی از هویت فرهنگی است. یکی از مهمترین مزایای گلیم بافی هزینه ی کم آن برای شروع کار است.
انواع گلیم بر اساس انتخاب نوع دستگاه
در کل گلیم ها به دو صورت دستی با استفاده از دار چوبی، فلزی، پلاستیکی و ... یا ماشینی با استفاده از دستگاههای صنعتی بافته میشوند. در مقایسه با گلیم دستبافت، تولید گلیم با ماشینها به دلیل تعداد بالا و کیفیت پایین، قیمت پایین تری دارد اما ریشهی اصلی و سنتی این هنر در بافت دستی است.
گلیم دستبافت محلی
گلیم دستبافت، کار دست و معمولا ذهن خلاق بافنده است. به همین دلیل با ایجاد اثر یونیک علاوه بر ارزشمند بودن، اصالت و هویت صنایع دستی محلی که در آن زندگی میکند را به همراه دارد.
انواع گلیم دستبافت بر اساس ظاهر
ظاهر گلیم های دستبافت به دو صورت می باشد. اگر پشت و روی گلیم ها یکی باشد به آن گلیم دورو میگویند که از دو طرف قابل استفاده هستند. اکثر گلیم های ساده دو رو هستند.
اگر پشت و روی گلیم یکی نباشد به این نوع گلیم یک رو و از روی آن استفاده میشود. گلیم ساده جفت قلاب از این نوع است. نمونه ای از گلیم ساده جفت قلاب که روی آن به صورت زیر است:
و پشت آن هم در تصویر دیگری نمایش داده شده است:
انواع گلیم دستبافت بر اساس شیوه ی پودگذاری
گلیم های ایرانی به دو شیوه ی پود گذاری ساده و پودگذاری پیچشی بافته میشوند.
بافت گلیم به شیوه پود گذاری ساده
در گلیم بافی به روش پودگذاری ساده، ما فقط نخهای عمودی همان چله و خامه های رنگی که به عنوان پود یک در میان از تار ها عبور داده میشوند را داریم.
انواع روش های پود گذاری ساده
با توجه به علاقه، منطقه یا راحتی کار ممکن است بافنده شیوه ی خاصی را برای بافت گلیم انتخاب کند. در زیر به انواع بافت ساده گلیم اشاره شده است:
- سراسری
- چاکدار
- چله مشترک
- تک قلاب
- جفت قلاب
- معلق
بافت گلیم ساده به روش پود سراسری
ساده ترین روش برای بافت گلیم یا حتی شروع کار استفاده از بافت سراسری است. در واقع اینجا گلیم به شیوه ی کرباسی بافته میشود با این تفاوت که جنس پود به جای پنبه، پشم است. در این نوع بافت خامه های رنگی را از تار ها به صورت رفت و برگشت عبور میدهیم و هر ردیف یک رج به حساب میآید که ظاهری راهراه دارد . به دلیل اینکه پشت و روی گلیم یک شکل است جز بافتهای های دورو محسوب میشود.
بافت گلیم ساده چاکدار
بافت گلیم ساده چاکدار هم مانند روش سراری فقط از تار و پود اصلی استفاده میشود. تقریبا در تمام نوع بافت گلیم ها، بافت ساده پود سراسری را داریم که در بافت گلیم شکاف دار هم برای ایجاد حاشیه چند رج اول را به این روش میبافیم. سپس طبق نقشه به ازای هر نقش و با توجه به تعداد تارهای درگیر، خامه های رنگی را از تارهای عبور میدهیم. در این روش تا قبل از تغییر رنگ با توجه به ضخامت پود، دو یا چهار بار پود حرکت رفت و برگشتی داریم که یک رج حساب میشود.
در بافت گلیم چاکدار یا درز دار، هنگامیکه دو رنگ مختلف کنار هم قرار میگیرند، بین آنها شکاف کوچکی ایجاد میشود. این شکافها اگر زیاد نباشند کیفیت گلیم را پایین نمیآورند، بلکه باعث ایجاد نقوش پلکانی و زیبا میشوند. این نوع گلیم ساده دورو میباشد چرا که از هر دو روی آن میشود استفاده کرد.
بافت گلیم ساده جفت قلاب (دو پیچی)
بافت گلیم ساده جفت قلاب از جمله روش های گلیم بافی ساده به حساب می آید. بعد از بافت سراسری، برای ایجاد نقش، پودهای رنگی از سمت چپ یا راست به شیوه ی سراسری بافته میشود و هنگام تغییر رنگ، بر خلاف بافت چاکدار، خامه های رنگی متفاوت از زیر و روی هم عبور داده میشوند. در رج بعدی هنگام عبور خامه ها از روی هم قلاب تشکیل میشود. در این نوع بافت بعد از اتمام هر رج شانه زنی را داریم و پشت گلیم به سمت بافنده قرار دارد.
برخی بافندگان برای جلوگیری از ایجاد شکاف، مخصوصا هنگامی که شکافها با توجه به طرح و نقش زیاد میشوند و از کیفیت آن کم میکنند، از شیوه جفت قلاب استفاده میکنند.
بافت گلیم به شیوه پودگذاری پیچشی
در گلیم بافی به روش پود پیچی علاوه بر تار و پود اصلی یک پود نازکتری هم هست که بعد از پیچیدن پود به تار، از میان تار ها عبور داده میشود
انواع روش های پودگذاری پیچشی
- ورنی یا سوماک
- سوزنی
- حصیری
- بادی
- مروارید
گلیم بومی و خانگی جریره
گیلیم یکی از صنایع دستی بومی، میتواند به عنوان سرگرمی و هدیه دادن (کاری که مادرم انجام میداد) یا به عنوان شغل خانگی برای کسب درآمد باشد. گیلیم هایی که در این صفحه قرار داده شده توسط مرحومه جریره/طلعت عباسی بافته شده است. در این مقاله هم از گلیم های قدیمی با طرح های ساده تا جدید و مدل های پیچیده تر استفاده شده است.
میتوان در یک جمع بندی گفت مادرم در ابتدا شروع به بافت گلیم ساده سراسری راه راه افقی جهت استفاده در منزل کردند. بعد ها با توجه به گلیم های موجود شروع به بافت گلیم های از نوع جفت قلاب یا دوپیچی کردند برای استفاده پادری، سجاده نماز، رو بالشتی از طرح های ساده (پلکانی) :
تا تا طرح های پیچیده ( منحنی):
بعد از آشنا شدن با بافت چاکدار (با نگاه کردن به یک نمونه گلیم) حس و حال و طرح گلیم ها تغییر کرد چرا که از این زمان به بعد هم چله ی از جنس پشم و هم نوع بافت جدید اضافه شد.
در پاراتاکی تلاش میکنیم این اصالت را حفظ کنیم که نه فقط محصول، بلکه داستان هر هنر را نیز منتقل کنیم.
ابزارها و مراحل بافت گلیم
برای خلق هر اثر هنری علاوه بر علاقه، تجربه و مهارت نیاز به ابزار مخصوص است که گلیم هم از این قاعده مستثنی نیست:
۱. دار (چهارچوب)
اولین وسیلهای که برای بافت گلیم نیاز است، دار یا چهارچوب بافت است. دار میتواند از چوب یا فلز و ... ساخته شود و وظیفه آن، نگهداشتن تارها به صورت کشیده و منظم است. اندازه دار بسته به اندازه گلیمی که قرار است بافته شود تعیین میگردد. دارها بنابر نوع استفاده و راحتی میتواند به صورت عمودی(ایستاده) یا افقی(خوابیده) باشد.
2. چلهکشی
چلهکشی مهمترین و حساسترین مرحله بافت است. در این مرحله نخهای تار (چله) بهصورت موازی و با فاصله یکسان روی دار کشیده میشوند. جنس نخ چله کشی گلیم معمولاً از پنبه(گیاهی) یا پشم(حیوانی) است. کیفیت چلهکشی روی نظم نقشها و مقاومت گلیم تأثیر مستقیم دارد.
3. هاف (چوب پشت)
هاف یا دال آغاجی وسیلهای چوبی یا فلزی است که میان تارها قرار میگیرد تا آنها را از هم جدا کرده و روند رفت و برگشت پود را آسانتر کند. وجود هاف باعث نظم بیشتر بافت میشود.
4. کوجی
کوجی که از یک چوب گرد با شیارهایی در دو سر آن ساخته میشود، برای جلوگیری از کج شدن گلیم استفاده میگردد. با وجود کوجی، تارها منظم تر مانده و گلیم صاف و بدون انحنا بافته میشود.
5. نقشه
نقشه ها به دو صورت ذهنی یا طرح روی صفحه های شطرنجی تهیه میشوند. نقشه هایی به شکل مربع، لوزی، مثلث یا گل و گیاه و حیوانات ... که عمدتا به صورت خط های صاف و شکسته میباشند. گلیم های سنتی محلی از طریق نقشه های ذهنی، عمدتا منحصر به فرد و باعث به تصویر کشیده شدن تخیلات ذهنی گلیم بافان میباشند.
6. خامه گلیم چیست
بعداً از آماده شدن چله به عنوان بوم بافنده، نوبت به رنگآمیزی برای ایجاد نقشها میرسد. خامه گلیم یا پود همان نخ های رنگی هستند که با عبور یک درمیان از تارها باعث دمیدن روح در گلیم و خلق آن میشوند. بعد از تغییر رنگ خامه ها و عبور یک در میان از تارها، دفتین تار و پود را در هم میتند و شکل های مختلف ایجاد میشوند.
7. شانه یا دفتین
دفتین، ابزاری فلزی یا چوبی در اندازه ها و شکل های متفاوت، برای کوبیدن پودها روی هم و فشردهسازی بافت استفاده میشود.
8. قیچی یا چاقو
قیچی و چاقو: برای بریدن تار و پود در مواقع ضروری به کار میروند.
نقوش و نمادهای گلیم
طرحهای گلیم، زبان بیکلام بافندگان است. هر نقش بیانکننده یک مفهوم فرهنگی یا داستان شخصی است.
-
بز کوهی: نماد پایداری و مقاومت
-
درخت زندگی: تداوم نسلها و امید
-
چشمنظر: حفاظت از خانه
-
ستاره و لوزی: نور، امید و تولد
-
گلها و نقوش گیاهی: رشد و برکت
بسیاری از این نقوش بدون نقشه و تنها بر اساس ذهن و تجربه بافنده ایجاد میشوند.
سخن آخر
در مقاله گلیم بافی ساده در منزل، گیلم بافی به عنوان یکی از کسب و کار های محلی و صنایع دستی بومی خانگی شهرستان چادگان معرفی شد. شغل و هنری که هم علاقه و هم معنا در آن جریان دارد.
بافنده ی گلیم همانند رهبر ارکستر باعث همسویی ابزار ها، دستها و ذهن خلاقش میشود. اگر همانند سازها ابزار ها هم درست کوک نباشند، فالشی آن در اثر هنری با بی کیفیتی و بی ارزشی نمایان میشود.
و تو که تا لحظه ی آخر دست از نوازندگی ساز زندگیت نکشیدی و آخرین اثرت نیمه تمام ماند. روحت شاد...
دلم به بوي تو آغشته است
سپيدهدمان
كلمات سرگردان بر ميخيزند و خوابآلوده دهان مرا ميجويند
تا از تو سخن بگويم.
كجاي جهان رفتهاي
نشان قدم هايت
چون دانِ پرندگان
همه سویی ريخته است
باز نمیگردی، میدانم
و شعر
چون گنجشکِ بخارآلودي
بر بامِ زمستاني
به پارهیخی بدل خواهد شد.
شمس لنگرودی
بخش پرسشهای متداول (FAQ)
گلیم و گلیمفرش چه تفاوتی دارند؟
- گلیم تخت و بدون پرز است
- گلیمفرش مانند فرش ماشینی پرزدارتر و ضخیمتر است.
آیا گلیم برای آشپزخانه مناسب است؟ بله؛ گلیمهای ماشینی و خشک با تراکم مناسب به عنوان گلیم اشپزخانه مورد استفاده هستند.
گلیم چاکدار چیست؟ روشی که در آن فواصل کنترلشده بین تارها ایجاد میشود؛ طرحها حالت پلکانی میگیرند.
چگونه از گلیم دستباف محافظت کنم؟
- جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب
- جاروبرقی با مکش متوسط
- شستشوی نقطهای با شویندهٔ ملایم
نظرات